Tiếng Việt giàu đẹp: "Nước mẹ" là nước gì?

Dù người Việt nhưng chắc gì đã hiểu thấu đáo nghĩa của một đôi từ nào đó.

Thí dụ: "nước mẹ". Trong kiệt tác "Số đỏ" ("Cuốn sách ghê gớm có thể làm vinh dự cho mọi nền văn học" - Nguyễn Khải), Vũ Trọng Phụng viết, đoạn thằng Xuân tóc đỏ bị tống vào nhà pha: "Lão thầy số để tráp, chiếu, ô xuống đất rồi ngồi lên tráp để thở hổn hển. Xuân tóc đỏ thì còn đứng, hai tay gãi sườn nhìn mọi người một cách trịch thượng, nhìn phòng giam một cách thản nhiên. Nó bĩu mồm nói: "Nước mẹ gì! Bóp với chả bóp! Phòng giam thì bằng cái lỗ mũi! Rõ chả biết xấu! Đề-bô với đề-bô!".

Do thằng Xuân đá cá lăn dưa, đầu đường xó chợ cũng võ vẽ dăm ba tiếng Tây "giả cầy" nên mới mượn từ bóp: poste - đồn, trạm, đề-bô: depôt - phòng giam. Trong ngữ cảnh này, ta hiểu là nó đánh giá nhà giam đó chỉ thuộc loại hạng bét/chót trong các hạng, chả ra cái quái gì cả. Chưa hết, trong "Giông tố", có đoạn lúc Nghị Hách động phòng: "Nhưng chợt lão ta vỗ vào bụng vợ bốp một cái, kêu to lên: "Thế này thì còn nước mẹ gì nữa!"...

Tiếng Việt giàu đẹp: "Nước mẹ" là nước gì?
Bìa sách “Số đỏ” của NXB Văn Học

Rõ ràng, "nước mẹ" không thể hiểu như tratu.soha.vn giải thích: "(Thông tục) như nước non - chẳng được cái nước mẹ gì!".

Thử hỏi, tại sao "nước" lại đi chung với "mẹ"? Xin giải thích, nước ở đây hoàn toàn không liên quan đến "nước non" gì sất; "nước" là chất lỏng, ngược với "cái" là chất đặc; chẳng hạn, thành ngữ có câu: "Khôn ăn cái, dại ăn nước". Mà, "cái" cũng đồng âm, có nghĩa là "mẹ" - "Việt Nam tự điển" (1931) giải thích; thí dụ: "Con dại cái mang". Từ "nước mẹ" xuất hiện là do hoán đổi từ "cái" sang "mẹ", dùng với nghĩa phủ định mang sắc thái chì chiết, biếm nhẽ.

Nói cách khác, "nước mẹ" là sự kết hợp của cặp từ trái nghĩa "nước cái" - nhằm ám chỉ sự vật/sự việc nào đó đã đạt đến mức quá lắm, quá thể, không còn gì để nói nữa. Do hoán đổi này, ta ngầm hiểu "nước mẹ" là nói gọn của ngữ cảnh "Hết nước hết cái" mà "Đại từ điển tiếng Việt" giải thích: "Cạn kiệt, hết mức, không còn có thể hơn được nữa". Qua hoán đổi này, ta có từ mới "nước mẹ", dù tiếng Việt không có từ "nước cái" nhưng nghĩa vẫn không thay đổi. Cách chơi chữ lắt léo, cắc cớ trong tiếng Việt chính là chỗ đó.

"Nước mẹ" này khác nghĩa với nước mẹ giữ quyền thống trị nước khác, gọi văn vẻ hoa hòe là "mẫu quốc". Chẳng hạn khi viết về tay phi công mũi tẹt da vàng đã cỡi hạc quy tiên vì bảo vệ nước Pháp, Tú Mỡ viết: "Người Nam Việt, quan ba họ Đỗ/ Bước đầu tiên, cưỡi gió, đi mây/ Gặp thời đại chiến Âu Tây/ Đền ơn nước mẹ bỏ thay sa tràng".

Rồi khi viết văn tế tống tiễn các quan "bảo hộ" mắt xanh mũi lõ cút về nước, Tú Mỡ hạ bút: "Ba hồn bảy vía, ngươi chóng siêu sinh/ Biến về nước mẹ, cùng ta dứt tình". "Nước mẹ" này không liên quan gì đến cách nói của thằng Xuân tóc đỏ, lão Nghị Hách, chỉ là dịch từ Hán - Việt "mẫu quốc" mà thành. Có điều thú vị là "nước mẹ" này lại mang sắc thái khác như trêu ngươi, như bông phèng, cười cợt mà không ai bắt bẻ được.

Lê Minh Quốc


like
share
comment


Bài viết liên quan

Bài viết mới
Rich Push Notification là gì? Tất cả những gì bạn cần biết về Rich Push Notification

Rich Push Notification là gì? Tất cả những gì bạn cần biết về Rich Push Notification

Nói đến mobile user, điều quan trọng là tạo được sự kết nối. Các marketer đã nhận ra sức mạnh đáng kinh ngạc của push notification (thông báo đẩy) trong việc giữ cho thương hiệu hoặc app của họ luôn được người dùng quan tâm. Rich push notification thêm một lớp tương tác khác có thể đưa thông điệp của bạn lên cấp độ cao hơn.
Truyện cổ tích là gì? Có những thể loại truyện cổ tích nổi bật nào?

Truyện cổ tích là gì? Có những thể loại truyện cổ tích nổi bật nào?

Truyện cổ tích là gì? Tưởng như ai cũng có thể trả lời được nhưng thực tế không phải vậy. Có rất nhiều cách hiểu khác nhau về truyện cổ tích. Mỗi truyện cổ tích đều có một nội dung khác nhau. Nhưng điểm chung của chúng là mang đến một thế giới đẹp đẽ, đầy giá trị nhân văn dành cho các bé.
'Tẩy xanh' là gì mà trở thành đề tài chỉ trích?

'Tẩy xanh' là gì mà trở thành đề tài chỉ trích?

Nhiều nhà hoạt động khí hậu đang chỉ trích các công ty xăng dầu, nhãn hiệu bán lẻ lớn, ngân hàng, thậm chí là các quốc gia đang "tẩy xanh". Vậy tẩy xanh là gì?
ESG
Chỉ số AST là gì? Những điều cần biết về chỉ số AST trong xét nghiệm máu

Chỉ số AST là gì? Những điều cần biết về chỉ số AST trong xét nghiệm máu

Gan là cơ quan có hệ thống enzym rất hoàn chỉnh để thực hiện hoạt động tổng hợp và chuyển hóa chất, gọi là men gan. Gan có 4 loại men gan là AST, ALT, GGT và AP. Vậy chỉ số AST là gì?
AST
Apple AirPods 3 và AirPods Pro: Sự khác biệt là gì?

Apple AirPods 3 và AirPods Pro: Sự khác biệt là gì?

Apple AirPods 3 và AirPods Pro có thiết kế khá tương tự nhau nhưng một số tính năng sẽ hơi khác biệt.
Ám ảnh hiện trường chồng đâm vợ tử vong, bố vợ trọng thương tại tòa án, nguyên nhân phía sau là gì?

Ám ảnh hiện trường chồng đâm vợ tử vong, bố vợ trọng thương tại tòa án, nguyên nhân phía sau là gì?

Tại tòa án, người đàn ông bất ngờ ra tay đâm chết vợ và khiến bố vợ trọng thương, thậm chí gây thương tích cho một thẩm phán.
Halloween là gì? Những câu chuyện thú vị xung quanh ngày lễ Halloween

Halloween là gì? Những câu chuyện thú vị xung quanh ngày lễ Halloween

Những câu chuyện ly kỳ liên quan đến ngày hóa trang, hay ý nghĩa về chiếc bí ngô có hình thù kỳ lạ, bạn đã biết hay chưa, nếu chưa hãy cùng YAN tìm hiểu nhé!

Bài viết khác
Chọn đúng việc cần làm sẽ nhanh chóng giải tỏa cơn stress, nhưng đó là việc gì nhỉ?

Chọn đúng việc cần làm sẽ nhanh chóng giải tỏa cơn stress, nhưng đó là việc gì nhỉ?

Nếu thỉnh thoảng bạn bị căng thẳng, lo lắng thì cũng đừng vì thế mà… lo thêm nhé. Bởi vì một chút stress trong cuộc sống là cực kỳ bình thường đó. Mà mỗi khi bạn thấy stress thì hãy làm một việc có thể giúp mình nhanh chóng giải tỏa, lấy lại năng lượng tích cực nhé!
Marketing Intelligence là gì? 8 cách để thu thập dữ liệu và thiết lập chiến lược tiếp thị

Marketing Intelligence là gì? 8 cách để thu thập dữ liệu và thiết lập chiến lược tiếp thị

Sự phát triển về khoa học - công nghệ đã kích thích các doanh nghiệp theo đuổi những tiến bộ trong thực thi các chiến lược marketing. Theo đó, Marketing Intelligence ra đời và trở thành cơ sở dữ liệu đáng tin cậy để các nhà quản lý marketing thiết lập chiến lược tiếp thị hiệu quả.
Hạn mức tín dụng là gì?

Hạn mức tín dụng là gì?

Định kỳ hàng quý và hàng năm, Ngân hàng Nhà nước (NHNN) sẽ ban hành và phê duyệt hạn mức tăng trưởng tín dụng cho từng ngân hàng và cả hệ thống ngân hàng nhằm quản lý rủi ro tín dụng ở các ngân hàng.

Phía sau hoạt động bất thường của máy bay Nga ở miền Bắc, Syria là gì?

Khi Thổ Nhĩ Kỳ được cho sẽ triển khai cuộc tấn công trong thời gian tới thì việc xuất hiện trực thăng Mi-8 và “cá sấu” Ka-52 của Nga ở miền Bắc ẩn chứa nhiều điều.
Halloween là ngày gì? Nguồn gốc và ý nghĩa lễ hội Halloween

Halloween là ngày gì? Nguồn gốc và ý nghĩa lễ hội Halloween

Do sự giao thoa văn hóa, ngày nay, Halloween không chỉ là lễ hội tôn giáo mà còn trở thành lễ hội giải trí ở nhiều nơi trên thế giới.
Halloween là ngày gì? Nguồn gốc, ý nghĩa?

Halloween là ngày gì? Nguồn gốc, ý nghĩa?

Halloween được biết đến là một trong những lễ hội lớn hàng năm ở các nước phương Tây và thế giới. Hãy cùng tìm hiểu nguồn gốc, ý nghĩa ngày Halloween này nhé.
Hóng dưa mà phát lú vì dân tình đua nhau dùng 1001 từ lóng Cbiz, 70% người đọc chưa chắc biết “666” và Nhiệt Ba dính tin đồn “CP” là cái gì

Hóng dưa mà phát lú vì dân tình đua nhau dùng 1001 từ lóng Cbiz, 70% người đọc chưa chắc biết “666” và Nhiệt Ba dính tin đồn “CP” là cái gì

Tưởng không lú mà lú không tưởng, fan nhà Địch Lệ Nhiệt Ba hay Huỳnh Hiểu Minh, TFBoys,... làm xong bài này là cứ yên tâm hóng biến nha!
Human Milk Probiotic (HMP) là gì và vai trò của HMP với hệ miễn dịch của trẻ

Human Milk Probiotic (HMP) là gì và vai trò của HMP với hệ miễn dịch của trẻ

Hệ miễn dịch có vai trò chống lại sự xâm nhập, gây hại của các mầm bệnh, qua đó giúp cơ thể phòng chống bệnh. Tuy nhiên ở trẻ em, hệ thống miễn dịch còn quá non yếu và cần được quan tâm tăng cường đặc biệt hơn.
Bị hỏi điều hối hận nhất trong quá khứ là gì, Tạ Đình Phong bất ngờ kể góc khuất trong cuộc hôn nhân với Trương Bá Chi

Bị hỏi điều hối hận nhất trong quá khứ là gì, Tạ Đình Phong bất ngờ kể góc khuất trong cuộc hôn nhân với Trương Bá Chi

Có thể nói, dù đã ly hôn song chuyện tình giữa Tạ Đình Phong và Trương Bá Chi vẫn là chủ đề hot trên MXH.

Website hay