Chữ và nghĩa: Chồng của nữ hoàng gọi là gì?

Ngài Philip Mountbatten, phu quân (chồng) của bà Elizabeth II - Nữ hoàng của Liên hiệp Vương quốc Anh và Bắc Ireland - vừa từ trần ngày 9/4/2021. Đây là sự kiện của Hoàng gia Anh, của nước Anh đang được châu Âu và cả thế giới quan tâm. Trong bài này, tôi chỉ đề cập tới vấn đề ngôn từ trên báo chí tiếng Việt liên quan tới cách gọi tên nhân vật đặc biệt này.

Tiếng Việt sử dụng một loạt từ Hán Việt để gọi những người trong hoàng tộc của như: Vua (người đứng đầu trị vì đất nước), hoàng đế (vua của một nước lớn), vương (vua - cách gọi cũ hoặc tước phong cho người trong hoàng tộc hoặc vua chư hầu có công lớn...), hoàng hậu (vợ hoặc vợ cả trong số các vợ của vua), hoàng tử (con trai vua), thái tử (hoàng tử được chọn nối ngôi vua), công chúa (con gái vua), hoàng thân (người có quan hệ họ hàng gần gũi với vua trong hoàng tộc), quốc thích (họ hàng thân thích bên ngoại của vua) v.v…

Trong những từ ấy, ta không thấy từ dùng chỉ riêng cho chồng của vua (tức chồng của nữ vương, nữ hoàng). Chính vì thế, trên báo chí tiếng Việt những ngày qua, ta thấy có nhiều từ khác nhau để chỉ ngài Philip: Chồng Nữ hoàng Anh, Hoàng thân Philip, Hoàng tế Philip, Phu quân Nữ hoàng Anh... Thông báo chính thức của Điện Buckingham Palace, trưa 9/4/2021 có viết: "Với sự đau buồn vô hạn, Nữ hoàng thông báo rằng người chồng yêu thương của bà, Ngài Hoàng tế Philip, Công tước Edinburgh vừa từ trần. Ngài từ giã cõi đời trong sự bình yên sáng nay ở Lâu đài Windsor Castle"...

Chữ và nghĩa: Chồng của nữ hoàng gọi là gì?
Nữ hoàng Elizabeth đệ Nhị (trái) và phu quân Hoàng tế Philip (phải) tại Suffolk, Anh, ngày 17/7/2002. Ảnh: AFP/TTXVN

Ngài Philip không thuộc "hoàng thân" nước Anh. Ông vốn là Hoàng tử của Hy Lạp. Cha ông, ngài Andrew lại là hoàng tử của 2 quốc gia (Hy Lạp và Đan Mạch). Philip chỉ được phong chức Hoàng thân nước Anh (The Prince of Great Britain) vào năm 1947, khi ông chính thức kết hôn với Elizabeth Alexandra Mary, sau này (vào năm 1952) là Nữ hoàng Anh Elizabeth II.

Vương tế (vương: vua, tế: con rể) có nghĩa là "con rể của hoàng tộc". Nhưng rõ ràng, nói "vương tế" vẫn là một cách "nói vòng" mang tính giải thích chứ không phải là một từ định danh chính thức (như hoàng hậu: vợ vua).

Tiếng Hán (và sau đó dẫn đến tiếng Việt) không có từ chỉ “chồng vua” . Có lẽ đó là một vấn đề mang tính lịch sử.

Bởi trong suốt thời kỳ các triều đại Trung Quốc trị vì, không có ai là phụ nữ đứng đầu triều chính. Xã hội phong kiến chỉ chấp nhận con trai mới được kế vị ngai vàng (vua nào không có con trai nối dõi thì phải truyền ngôi cho một người đàn ông khác trong hoàng tộc). Thế cho nên, chỉ có vua đàn ông chứ không có vua đàn bà. Ngoại lệ, có 2 nhân vật quan trọng vào vai đó. Người thứ nhất là Võ Tắc Thiên (624-705), còn gọi là Thiên Hậu (sau lên ngôi Thiên Hoàng), vốn là một phi tần ở Hậu cung của Đường Thái Tông. Người thứ hai là Từ Hy Thái Hậu (1835-1908). Bà vốn là phi tần của Thanh Văn Tông - mẹ đẻ của Thanh Mục Tông. Bà trở thành Hoàng thái hậu nhiếp chính (nắm quyền trị nước thay vua) của Triều đình nhà Thanh (cùng với Từ An Thái hậu) khi Đồng Trị Đế lên ngôi. Sau khi Đồng Trị Đế qua đời, Thanh Đức Tông Quang Tự Hoàng đế lên ngôi, bà lại tiếp tục nhiếp chính. Tuy không mang danh Hoàng đế, nhưng Từ Hy Thái hậu nắm quyền như một vị vua.

Có điều là, cả 2 người đàn bà này (Võ Tắc Thiên và Từ Hy Thái Hậu) lên cầm quyền (đứng đầu chế độ quân chủ, tức làm vua), nhưng làm vua “bất bình thường”. Hơn nữa, khi 2 bà nhiếp chính thì chồng của họ đều đã mất. Thành thử, người Trung Quốc cũng không có nhu cầu phải nghĩ ra một từ thích hợp "chính danh" để chỉ người là "chồng vua". Nếu có, hóa ra là thừa nhận phụ nữ có quyền lên ngôi hoàng đế hay sao?

Ở các nước phương Tây thì hơi khác, có không ít quốc gia mà người phụ nữ đứng đầu triều chính được chấp nhận. Chẳng hạn, một số nước có chức danh Nữ hoàng (Anh, Nga, Ấn Độ, Hà Lan, Hy Lạp...). Vậy, người ta có một từ định danh, chỉ "chồng nữ hoàng" (tức "chồng của vua nữ") có không? Tiếng Pháp, tiếng Nga thì chưa thấy. Nhưng tiếng Anh thì có từ Prince-Consort/ King-Consort để chỉ nhân vật này. Tuy nhiên, khi dịch sang tiếng Việt thì không có từ tương đương (mà phải dùng các từ như Hoàng thân, Phu quân, Hoàng tế, Vương tế...). Gần đây, học giả Hồ Hải Thụy đề nghị dùng từ Hoàng phu (hoàng: vua, phu: chồng). Có lẽ, đó là cái tên khả dĩ được chấp nhận.

PGS-TS Phạm Văn Tình


like
share
comment


Bài viết mới
Quyền 21 ngày cân nhắc sau khi nhận hợp đồng bảo hiểm nhân thọ là gì mà rất nhiều người mua không biết

Quyền 21 ngày cân nhắc sau khi nhận hợp đồng bảo hiểm nhân thọ là gì mà rất nhiều người mua không biết

21 ngày chính là thời gian xem xét là quyền lợi cơ bản dành cho bên mua bảo hiểm, tuy nhiên vẫn có những trường hợp người mua bảo hiểm không biết là có tồn tại quyền này, một phần lỗi lớn thuộc về nhân viên tư vấn bảo hiểm nhân thọ.
Bão mặt trời là gì, tác hại thế nào với sức khỏe con người?

Bão mặt trời là gì, tác hại thế nào với sức khỏe con người?

Bão mặt trời là gì, nó được hình thành như thế nào và có tác hại ra sao đối với sức khỏe của con người?
Men gan tăng cao là gì, dấu hiệu nhận biết

Men gan tăng cao là gì, dấu hiệu nhận biết

Men gan tăng cao là một trong những dấu hiệu cảnh báo nguy cơ hình thành nhiều bệnh lý nguy hiểm.
Chàng trai Đồng Nai nuôi cá quý hiếm trong ao làng, bất ngờ nhất là điều gì?

Chàng trai Đồng Nai nuôi cá quý hiếm trong ao làng, bất ngờ nhất là điều gì?

Chàng trai trẻ Trần Thanh Nghị (sinh năm 1989) vẫn mạnh dạn nuôi thử nghiệm và nhân giống một số dòng cá rồng ngay trong trang trại nhỏ tại xã Sông Trầu (huyện Trảng Bom, tỉnh Đồng Nai).
Biến mới: Cả 2 MV nóng bỏng của BigDaddy và Emily bất ngờ "bay màu" khỏi YouTube, lý do có thể là gì?

Biến mới: Cả 2 MV nóng bỏng của BigDaddy và Emily bất ngờ "bay màu" khỏi YouTube, lý do có thể là gì?

Chúng tôi đã liên lạc với ekip 1989s Entertainment để có lời giải đáp xoay quanh việc "biến mất" của 2 MV từ BigDaddy và Emily.
Hố sụt tử thần là gì? Vì sao chúng bất ngờ xuất hiện và ‘nuốt chửng’ xe cộ, nhà cửa?

Hố sụt tử thần là gì? Vì sao chúng bất ngờ xuất hiện và ‘nuốt chửng’ xe cộ, nhà cửa?

Hố sụt tử thần xuất hiện tại nhiều nơi trên thế giới, chúng xuất hiện phổ biến nhất ở các khu vực có các mỏ đá dưới lòng đất
Nghệ An: Vũng nước sâu nhiều cá đặc sản quý hiếm, cá mát là cá gì mà dân chỉ bắt vừa đủ ăn?

Nghệ An: Vũng nước sâu nhiều cá đặc sản quý hiếm, cá mát là cá gì mà dân chỉ bắt vừa đủ ăn?

Khe Nậm Quạng (Bản Quạng, xã Châu Phong, Quỳ Châu, Nghệ An) có nhiều vũng nước sâu như Bắng Con Tọc, Bắng Cắm Đíp, Bắng Quạng, Bắng Cọ Hát, Bắng Cọ Cươm, Bắng Bụt… Ở những vũng nước sâu ấy, có nhiều loại cá đặc sản quý hiếm, đặc biệt là cá mát.
Nôn ói dị ứng với nước tẩy vệ sinh giải pháp thay thế là gì?

Nôn ói dị ứng với nước tẩy vệ sinh giải pháp thay thế là gì?

Mỗi lần sử dụng nước tẩy rửa vệ sinh là chị Hà lại nôn ói, người mẩn ngứa, có lúc chị còn cảm thấy khó thở. Bác sĩ cho rằng chị bị dị ứng nước tẩy rửa.
Lần đụng hàng giữa Hà Tăng và Diễm My 9X cho thấy không phải "cứ gầy là mặc gì cũng đẹp"

Lần đụng hàng giữa Hà Tăng và Diễm My 9X cho thấy không phải "cứ gầy là mặc gì cũng đẹp"

Nhiều người cứ tin rằng “gầy thì auto mặc gì cũng đẹp” nhưng ngay cả mỹ nhân mặt cực đẹp, thần thái đỉnh cao như Hà Tăng cũng có lúc gặp khó chỉ vì vóc dáng quá mảnh mai.
Phép thuật Winx "En Chan Tít" là trend gì mà ai cũng muốn "biến hình" trên mạng xã hội?

Phép thuật Winx "En Chan Tít" là trend gì mà ai cũng muốn "biến hình" trên mạng xã hội?

Trào lưu "phép thuật Winx En Chan Tít" bỗng nổi lên trên mạng xã hội nhưng lại khiến dân tình khó hiểu vì không biết "xuất xứ" từ đâu.

Bài viết khác
"Điên nữ" Seo Ye Ji bị tố điều khiển bạn trai: Thao túng người yêu là gì và làm sao để tránh càng xa càng tốt?

"Điên nữ" Seo Ye Ji bị tố điều khiển bạn trai: Thao túng người yêu là gì và làm sao để tránh càng xa càng tốt?

Tình cảm có được nhờ sự kiểm soát thao túng sẽ không tồn tại được lâu, cuối cùng mối quan hệ giữa cả hai sẽ biến thành thủ phạm và nạn nhân, mất nhiều hơn được.
Hạnh phúc nhất của đời người là gì?

Hạnh phúc nhất của đời người là gì?

Trong lễ Thanh minh, có bao nhiêu người về quê thăm mộ ông bà tổ tiên, có bao nhiêu người đi du ngoạn?
Chơi nối chữ với Sơn Tùng M-TP không? “Muộn rồi mà sao còn…”, đáp án của Sky là gì?

Chơi nối chữ với Sơn Tùng M-TP không? “Muộn rồi mà sao còn…”, đáp án của Sky là gì?

Không nói không rằng, tối hôm qua (13/4), Sơn Tùng M-TP “đánh úp” người hâm mộ với bài đăng thông báo về sản phẩm âm nhạc trở lại mang tên “Muộn Rồi Mà Sao Còn”. Theo đó, nam ca sĩ đã cho đăng tải trên các nền tảng MXH và kênh Youtube chính thức một đoạn teaser audio hé lộ về sáng tác lần này.
Lan đột biến là hoa gì mà làm bùng lên "cơn sốt bạc tỷ" của người Việt?

Lan đột biến là hoa gì mà làm bùng lên "cơn sốt bạc tỷ" của người Việt?

Trước "cơn sốt" lan đột biến, nhiều người bỏ ra hàng trăm triệu đồng, thậm chí hàng tỷ đồng để đầu tư, mong thu lợi. Thế nhưng, có nhiều người hiểu rất mơ hồ, hoặc không hiểu thế nào là lan đột biến.
Dự tính của Vinfast khi lên kế hoạch niêm yết tại Mỹ là gì?

Dự tính của Vinfast khi lên kế hoạch niêm yết tại Mỹ là gì?

Vingroup cho biết thường xuyên xem xét các lựa chọn để huy động vốn và đầu tư cho VinFast như đầu tư vốn trực tiếp vào công ty, phát hành cổ phiếu mới, sáp nhập với công ty mua lại mục đích đặc biệt (SPAC), hoặc các giao dịch khác. Vậy đâu là toan tính của VinFast khi muốn niêm yết tại Mỹ?
Sao Hàn đồng loạt khoác cả một "rừng hoa" lên người

Sao Hàn đồng loạt khoác cả một "rừng hoa" lên người

Vừa chớm Hè, cả loạt sao Hàn đã biến hóa những mẫu váy hoa xinh xắn này thành hot trend. Các nàng chờ gì mà không mua luôn đi?
Từ điển Gen Z: J z tr là gì vậy trời?

Từ điển Gen Z: J z tr là gì vậy trời?

Gợi ý là đáp án được phơi bày ngay trên câu hỏi nhé cả nhà "iu".
Sao Hàn đồng loạt khoác cả một "rừng hoa" lên người, nhìn vào biết ngay hot trend năm nay là gì!

Sao Hàn đồng loạt khoác cả một "rừng hoa" lên người, nhìn vào biết ngay hot trend năm nay là gì!

Vừa chớm Hè, cả loạt sao Hàn đã biến hóa những mẫu váy hoa xinh xắn này thành hot trend. Các nàng chờ gì mà không mua luôn đi?
Hay nhổ nước bọt lung tung là bệnh gì?

Hay nhổ nước bọt lung tung là bệnh gì?

Một biểu hiện thường gặp của người già, đó là bệnh hay là thói quen?

Website hay